Naar de navigatie

Lessen uit het verleden

Krimp is van alle tijden. Wanneer men dat beseft, is het makkelijker om het feit te accepteren en ermee om te gaan. Ook biedt het verleden inspiratie voor het ontwikkelen van strategieën van aanpak, zonder te vergeten dat de tijden en omstandigheden veranderen.

Enkhuizen
De geschiedenis van Enkhuizen biedt een mooi voorbeeld van organische krimp. Tussen 1650 en 1850 is zij drie kwart van haar inwoners kwijtgeraakt. Eind 17e eeuw hebben de oorlogen met Engeland, het verzanden van de havenmond en de concentratie van handel in Amsterdam een einde gemaakt aan de commerciële bloeitijd van de haringvisserij en van de VOC-vestiging in de stad. Toen zijn de overblijvende bewoners zich in het oude stadscentrum gaan concentreren, zijn er meer dan 1.600 huizen afgebroken en zijn er gaten in bebouwing ontstaan in de vorm van weilanden en moestuinen. De meest recente wijken zijn toen verlaten, maar deze zijn in de 20e eeuw weer gebouwd met arbeiderswoningen waardoor de oude structuur van de stad nog zichtbaar is.

Dit voorbeeld toont aan dat krimp - net als groei - ook een ruimtelijk proces is. Krimpende steden of dorpen passen zich in een natuurlijk proces aan de nieuwe situatie aan en gaan op een andere manier wel door. We hoeven daarom van krimp niet overdreven te schrikken, zeker als we dit proces weten te begeleiden. Vanuit de erfgoedzorg wordt krimp pas echt een probleem wanneer waardevol erfgoed dreigt te verdwijnen.

Gevolgen voor erfgoed
De gevolgen die krimp heeft op het erfgoed zijn goed te beschrijven, ondanks de schaarse kennis die tot nu toe beschikbaar is. De grootste gevaren voor karakteristieke panden zijn leegstand, verloedering en uiteindelijk mogelijk ruïnestand en sloop. Het meest sprekende voorbeeld hiervan is de Amerikaanse stad Detroit, ooit een industriële hoofdstad, tegenwoordig een soms spookachtige stad (zie 'Internationaal'). Krimp geldt hierin als versnellingsfactor. In krimpgebieden neemt de leegstand sneller toe dan landelijk. Tegelijkertijd nemen de vraag naar nieuwe functies voor de lege panden en de beschikbare financiële en menselijke middelen sterk af. Door deze spagaat dreigt de reguliere erfgoedzorg achterhaald te worden en roept krimp tot nieuwe strategieën en instrumenten om het behoud van het erfgoed te garanderen (zie 'De omgang met erfgoed in krimpgebieden').

De staat van de rijksmonumenten wordt gevolgd binnen de Erfgoedmonitor van de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed. De editie van 2010 laat geen duidelijke verslechtering zien van de staat van de monumenten in de krimpregio's in vergelijking met de andere regio's. Het kan zijn dat krimp tot nu toe nog weinig gevolgen heeft gehad op het erfgoed, waarschijnlijker ligt dit redelijke resultaat meer aan de bijzondere rijksmonumentenstatus zelf.

BijlageGrootte
Bedreigd bestaan, over de naoorlogse krimp in Noord-Groningen (1959, samenvatting).pdf47.84 KB
Cijfers rond structurele bevolkingsdaling in chronologisch perspectief (Kenniscentrum voor Bevolkingsdaling en Beleid, 2010).pdf1.31 MB
Erfgoed in interessante tijden - Oratie prof. dr. Hans Renes (2011).pdf1.49 MB