Naar de navigatie

Bestuursgebouwen

Raad-, recht- en gemeentehuizen

De voorloper van een gemeentehuis is een raad- of rechthuis. In het raadhuis zetelde het dagelijks bestuur van de stad. Een dorpsbestuur kwam bijeen in een rechthuis. Het rechthuis was aanvankelijk vaak ondergebracht in een plaatselijke herberg. Na 1805 ontstond de term 'gemeente', waarbij een echt gemeentehuis hoorde. Het begrip gemeentehuis is sinds 1851 de enige juiste benaming voor een gebouw waarin het lokale bestuur zetelt. Een gemeentehuis kreeg een duidelijk representatieve functie, bestaande uit een ingangspartij met trappen en een bordes. Steden hadden, in tegenstelling tot dorpen, vaak al vóór deze periode een representatief stadhuis. Het voormalige gemeentehuis van Sint-Maartensdijk beschikt over een dergelijke getrapte middentopgevel. Deze gevel is versierd met gebeeldhouwde wapenstenen en maskers. Bij de herbestemming tot hotel-restaurant heeft de representatieve gevel zijn functie behouden.

Voeling met raadhuis na functieverlies

Raadhuizen, die ook worden aangeduid als recht-, stad- of gemeentehuizen, zijn uniek. Het is het enige gebouwtype dat symbool staat voor de stedelijke of lokale macht. Een raadhuis is veelal gelegen op een centrale locatie in een dorp of stad en is meestal een markant gebouw (van Lint, 2011: 5). Veel raadhuizen hebben de oorspronkelijke functie verloren door gemeentelijke herindelingen (zie de Wikipedia-pagina Gemeentelijke herindeling in Nederland). Mensen blijven zich ondanks functieverlies vaak toch verbonden voelen met 'hun' raadhuis en hechten waarde aan de instandhouding ervan (van Lint, 2011: 5). Een raadhuis behoudt om deze reden dan ook vaak de functie als trouwlocatie, zo ook Villa Maria in Smilde. Het rijksmonument uit 1893 is multifunctioneel in gebruik. De villa huisvest een peuterspeelzaal en kinderopvang, is in gebruik als trouwlocatie, gemeenteloket en voor (cursus-)activiteiten en ontmoeting. Het pand biedt daarnaast werkruimte aan de historische vereniging 'De Smilde', is locatie voor maatschappelijk werk en de sociaal raadsvrouw houdt er spreekuur.

Gemeentebesturen verhuizen

Wanneer een functie niet wordt verloren door gemeentelijke herindelingen schuilt het verlies van de functie als bestuursgebouw vaak in de vraag naar meer en adequater in te delen vierkante meters kantoorruimte. Het voormalige raadhuis van de gemeente Hasselt verloor om deze reden zijn functie. Het bestuur en de ambtenaren verhuisden naar een nieuw pand in Hasselt. Destijds was al bekend dat het oude raadhuis ingericht zou gaan worden als museum. Quirijn Visscher schrijft in Trouw: "Crisistijd of niet, overal in Nederland verrijzen momenteel nog nieuwe gemeentehuizen" (2012). Ook wanneer nog geen nieuwe bestemming gevonden is voor het gebouw dat wordt achtergelaten verhuist het gemeentebestuur, met soms langdurige leegstand tot gevolg. Het stadhuis van Aardenburg staat sinds 2003 leeg, maar in een nieuwsbericht in Heemschut blijkt het stadhuis toch gered (Heijbroek & Vervat, 2012). "Fusiegemeente Sluis legde lange tijd voorstellen tot hergebruik naast zich neer en opteerde voor sloop", maar "afgelopen voorjaar kwamen B&W alsnog met een door de raad gesteund voorstel om te komen tot herbestemming" (Heijbroek & Vervat, 2012).

Wouter Vanstipthout van de Technische Universiteit Delft stelt in het artikel 'Voor wie is het gemeentehuis er?' (Trouw, 20 augustus 2012) dat herbestemming in de architectuur de nieuwe manier van denken is. "Gemeenten denken al snel dat hun gebouwen gedateerd zijn en dat nieuwbouw nodig is", aldus Vanstipthout (2012).

Omvang opgave

Veel raadhuizen hebben de oorspronkelijke functie verloren, of gaan deze verliezen, door gemeentelijke herindelingen. "In 1817 telde ons land 1.236 gemeenten op het huidige Nederlandse grondgebied (tot 1830 maakten ook België en Luxemburg deel uit van het koninkrijk)" (Ekamper, 2009). De daling van het aantal gemeenten in Nederland is dus een langlopende trend. Ekamper zegt dat er voorlopig nog geen einde zal komen aan de gemeentelijke herindelingen. De meest omvangrijke plannen voor gemeentelijke herindelingen in Nederland zijn die in de Friese zuidwesthoek en Utrecht. De kleine gemeenten zullen een steeds grotere uitzondering zijn in het bestuurlijk landschap (Ekamper, 2009). De gegevens van het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) bevestigen de aanhoudende daling. Per 1 januari 2012 is het aantal Nederlandse gemeenten gelijk aan 415 (CBS, 2012).