Naar de navigatie

Gerechtsgebouwen

Rechtbank, gerechtshof, Paleis van Justitie

Gerechtsgebouwen zijn semi-openbaar, met name het specifieke zittingszalengebied, en kunnen onderdak bieden aan rechtbanken en/of gerechtshoven. De rechtbank is de eerste aanleg, het gerechtshof de tweede aanleg, oftewel de hoger-beroepsinstantie. Wanneer er een gerechtshof in het gebouw gevestigd is, wordt het gerechtsgebouw ook wel het Paleis van Justitie genoemd. Onder de eerste aanleg staat de kantonrechter, maar sinds 2002 bestaat de aparte rechterlijk instantie, het kantongerecht, niet meer.

Evenwicht van ratio en emotie

Veelal zijn gerechtsgebouwen onderdeel van een complex waarvan een Huis van Bewaring en een gevangenis, maar ook bijgebouwen als een archiefgebouw en een poortgebouw, deel kunnen uitmaken. Een voorbeeld van een dergelijk complex dat een nieuwe bestemming heeft gekregen is het Rechthuys in Almelo. Het voormalige gerechtsgebouw is herbestemd tot appartementencomplex. De herbestemming is onderdeel van de stedenbouwkundige herinvulling van het 'Almelose Huis van Bewaring e.o.'.

Een gerechtsgebouw is specifiek voor die functie neergezet. Jaap Huisman beschrijft gerechtsgebouwen als onvergelijkbare podia: ze zijn als het ware het theater van de samenleving (2006). "Hier komen de zwakke plekken aan de oppervlakte, hier worden wonden opengetrokken maar ook geheeld. Nergens wordt het evenwicht van de ratio en de emotie zo op de proef gesteld als in de zittingszaal" (Huisman, 2006).

Gesloten karakter

Gerechtsgebouwen kregen lange tijd een gesloten karakter. Huisman legt uit dat onze samenleving harder en extremer is geworden, en een open en dynamische samenleving vraagt om gerechten ‘nieuwe stijl’ (2006). In gerestaureerde staat zijn er een serie gerechten behouden gebleven en hebben zij door moderne toevoegingen een nieuwe dimensie gekregen (Huisman, 2006). Andere gerechtsgebouwen hebben de functie verloren en zijn herbestemd. De voormalige rechtbank van Utrecht is, na zes jaren leegstand, herbestemd tot onder andere Utrechts Archief en Court Hotel. De geslotenheid van de voormalige rechtbank straalt nog een beetje van het gebouw af, wel is het fors uitgevallen plein levendiger geworden, ondanks het gietijzeren hek.

In het document 'Huisvesting rechtspraak 2020' wordt terug- en vooruitgeblikt op de huisvesting van de rechtspraak.

Omvang opgave

In juni 2012 is de Eerste Kamer akkoord gegaan met de nieuwe justitiële indeling van Nederland (zie de Wikipedia-pagina Rechterlijke indeling van Nederland). Wanneer een rechtszaak in hoger beroep wordt behandeld kan dat uitsluitend in een gerechtshof. De nieuwe indeling gaat van 5 naar 4 gerechtshoven/ressorten. De 'Nieuwe Gerechtelijke Kaart' van Nederland gaat van negentien naar tien rechtbanken/arrondissementen, elk arrondissement heeft een eigen rechtbank. De oude rechtbanken worden zittingsplaatsen van de nieuwe rechtbank waartoe ze zijn gaan behoren. De toekomstige opgave zal zich voornamelijk richten op de kantongerechten. Een beperkt aantal voormalige kantonlocaties is aangewezen als zittingsplaats waardoor de meeste kantongerechten na invoering van de 'Nieuwe Gerechtelijke Kaart' zullen verdwijnen.