Naar de navigatie

Gevangenissen

Bouwwerken met hekken, muren en poorten

Het zijn complexen die men liever mijdt, gevangenissen. Ze roepen associaties op met misdaad en straf. Een huis van bewaring, gevangenis of penitentiaire inrichting, in allen zitten mensen die straf verdienen. Een huis van bewaring, vroeger Huis van Arrest genoemd is een cellencomplex waar mensen geen gevangenisstraf maar (voorlopige) hechtenis ondergaan. Langere hechtenisstraffen worden dan in een gewone gevangenis uitgezeten. In een gevangenis zitten de mensen die hun straf van de rechter hebben gekregen. Een gevangenis heeft als herkenningspunten hekken, muren en poorten waarachter zich curieuze bouwsels bevinden (van Dongen & van 't Veen, 2012: 6).

Redenen van afstoot

Het gebruik van gevangeniscomplexen staat ter discussie. In het artikel 'Renaissance de la prison; of een nieuw leven voor een oude gevangenis' wijst Arens op de oorzaak van afstoot van gevangeniscomplexen (2012). Een eerste reden is de voortdurend veranderende opvattingen over de omgang met gevangenen. Dit is een aanleiding voor de Dienst Justitiële Inrichtingen, de rijksdienst die verantwoordelijk is voor de huisvesting van gedetineerden, om de exploitatie van hun gebouwen steeds opnieuw te beoordelen op efficiëntie. Daarnaast noemt Arens de regelgeving omtrent brandveiligheid en andere normen op het gebied van de gebouwde omgeving. De relatieve inflexibiliteit in architectuur en constructie van gevangeniscomplexen draagt bij aan een steeds belangrijkere mate van afstoot.

Een toekomstscenario voor een deel van deze bijzondere gebouwen is herbestemming. Eén van deze bijzondere gebouwen is het Tweede Gesticht in Veenhuizen. Het Tweede Gesticht is het enige overgebleven gesticht van de oorspronkelijke drie gestichten en is herbestemd tot het Nationaal Gevangenismuseum. Het Drentse dorpje en de oude gevangenis zijn beide onlosmakelijk verbonden met het gevangeniswezen en de geschiedenis van het strafrecht. Een betere locatie voor het Nationaal Gevangenismuseum kon men dus niet wensen.

Kenmerken behouden

Een nieuwe functie in een voormalig gevangeniscomplex hoeft niet te betekenen dat de gevangenissfeer verdwijnt. Veel typische gevangeniskenmerken kunnen worden behouden en een rol krijgen in de herbestemde gevangenis. Hotel Het Arresthuis in Roermond heeft de donkere muren, de tralies en de antraciet geverfde celdeuren ingezet als visitekaartje van het hotel. In de oude gevangenis in Zwolle is na restauratie de gevangenisbestemming geheel verdwenen. Toch verwijst het hotel-restaurant duidelijk naar het voormalige gebruik. De oude celdeuren zijn bijvoorbeeld nog aanwezig in de hotelkamers van Librije's Hotel.

Een ander gevangeniskenmerk is een cellenvleugel. Van Capellen merkt op dat het idee om in een voormalige gevangenis te werken heel intrigerend is maar dat men graag meer details terugziet (2012: 34). Een cellenvleugel kan bijvoorbeeld werkplekken bieden met een specifieke identiteit (van Capellen, 2012: 34). In Het Arresthuis zijn drie cellen met elkaar verbonden waardoor er een luxe logiesgebouw is ontstaan. "Je komt binnen in de zitcel, in de middelste is de slaapcel en in de laatste is de natte cel" (Boots & Engelman, 2012).

Omvang opgave

Saskia Buitelaar schreef in Binnenlands Bestuur een artikel over gevangenissen (2012). Buitelaar telde 57 historische gevangeniscomplexen in Nederland (gebouwd vóór of in de twintigste eeuw) (2012: 20). Tijdens de Tweede Wereldoorlog is er één verwoest en tijdens de jaren zeventig zijn elf oude gevangenissen gesloopt. Vijftien gevangeniscomplexen hebben de afgelopen jaren een nieuwe bestemming gekregen. De voorbereidingen zijn gaande voor nog eens dertien andere complexen. Daarnaast houden dertien historische gevangenissen de oude functie en is er van vier complexen nog onbekend wat de toekomst brengt (Buitelaar, 2012: 20).