Naar de navigatie

Ontwerpopgaven

Bijzondere elementen

Bij de herbestemming van een (monumentaal) overheidsgebouw komt men specifieke elementen tegen die soms voor ingewikkelde, ontwerpopgaven zorgen. De specifieke elementen die verwijzen naar het oorspronkelijke gebruik. Een manier van omgang met een nieuwe functie/gebruiker en de bestaande, bijzondere elementen kunnen de verbinding vormen tussen heden en verleden, ook als de oorspronkelijke functie verdwenen is uit het gebouw.

De raadzaal en burgemeesterskamer zijn belangrijke historische ruimten van een bestuursgebouw (raadhuis, rechthuis, stad- of gemeentehuis). De Nederlandse bestuursgebouwen van vóór 1795 beschikten over een schepenkamer en een vierschaar. De ruimten in het bestuursgebouw kregen een bepaalde logica in de ruimtelijke indeling. De functies van de vertrekken hangen sterk samen met de ruimtelijke indeling. In een bestuursgebouw dat dateert uit of van vóór de negentiende eeuw kan men tevens de volgende vertrekken aantreffen: wethouderskamer, trouwzaal, tweedeklas trouwzaal, weeskamer, assurantiekamer en een thesaurie ordinaris. Bepaalde vertrekken kunnen nog steeds voor dezelfde functie in gebruik zijn, zoals vaak voor de trouwzaal geldt. De raadzaal in Het Oude Stadhuis te Hasselt is sinds de herbestemming in gebruik voor kleinschalige culturele activiteiten, zoals lezingen, optredens en kamerconcerten. Een groot schilderij uit 1657 herinnert aan de tijd dat hier nog recht werd gesproken.

Specifieke organisatie ruimten

De karakteristieken van gerechtsgebouwen bestaan uit de specifieke organisatie van de ruimten. Een rechtbank ontworpen door 'justitiebouwmeester' W.C. Metzelaar bestond vaak uit één grote zaal in het midden van het gebouw met een aantal vertrekken eromheen. Een concept dat Metzelaar voor veel gerechtsgebouw ingezet heeft. In het bijzonder betreft het de interactie tussen de openbare en de besloten ruimten. Wanneer de functie van een gerechtsgebouw wijzigt veranderen ook de functies van de ruimten. Dit heeft zich ook voorgedaan in Het Oude Kantongerecht in Apeldoorn. De oorspronkelijke functie is verdwenen uit het gebouw maar op de deuren staat 'zittingzaal', 'kantonrechter' en 'andere gemachtigden'. Deze verwijzingen naar de voormalige functies van de ruimtes zijn bewust behouden ook al doet het gebouw nu dienst als restaurant met bovenwoningen.

Naast de specifieke organisatie van de ruimten kregen gerechtsgebouwen in Nederland voorheen een gesloten karakter. De geslotenheid van de voormalige rechtbank van Utrecht straalt, ondanks de herbestemming tot een openbare functie, nog een beetje van het gebouw af. De afgelopen jaren wordt aan een gerechtsgebouw eerder een openbaar karakter gegeven. Dit in lijn met het openbare en transparante karakter van de rechtspraak en de plicht de toegang tot het recht te waarborgen.

Veenhuizen

Gevangenissen hebben, net als de oudere gerechtsgebouwen, oorspronkelijk een gesloten karakter gekregen. Niet voor niets heeft een gevangenis als herkenningspunten hekken, muren en poorten (van Dongen & van ’t Veen, 2012: 6). Herbestemming van deze gesloten gebouwengroep maakt het in sommige gevallen mogelijk om een dergelijk gebouw terug te geven aan de stad. In het dorp Veenhuizen heeft dit proces zich op veel grotere schaal voorgedaan in 1985. Toen trok Justitie zich terug achter de hekken van de penitentiaire inrichtingen Norgerhaven, Esserheem en Bankenbosch en werd het unieke en cultuurhistorische dorp toegankelijk voor de buitenwereld. Vooral bij gebouwen die vroeger een ondersteunende functie voor de gevangenissen hadden, resulteert deze verandering in leegstand en verval. Herbestemming van het Tweede Gesticht, het enige overgebleven gesticht van de oorspronkelijke drie gestichten, is de eerste aanzet geweest voor het tot staan brengen van de verloedering. Bij de herbestemming tot Nationaal Gevangenismuseum zijn de aanpassingen in de ruimten van de afgelopen tijd verwijdert en is de oorspronkelijke lengte van het gesticht (145 meter!) ook binnen weer te ervaren. Veel gevangenissen beschikken van origine over kleine cellen met dikke muren. Een nieuwe functie in een voormalig gevangeniscomplex hoeft niet te betekenen dat de gevangenissfeer verdwijnt. Hotel Het Arresthuis in Roermond heeft de donkere muren, de tralies en de antraciet geverfde celdeuren zijn ingezet als visitekaartje van het hotel.

Nieuwbouw

Wanneer het bestaande volume tekortschiet en het programma van eisen van de nieuwe gebruiker vraagt om groter gebruiksoppervlak kan nieuwbouw de uitkomst bieden. De entree van het Nationaal Gevangenismuseum in Veenhuizen is bijvoorbeeld voorzien van een glazen uitbouw. De uitbouw is gerealiseerd achter de toegangspoort en wordt het Glazen Oog genoemd. Het Glazen Oog doet dienst als ontvangstruimte. Doordat de nieuwbouw alleen zichtbaar is vanaf de binnenplaats is de oorspronkelijke uitstraling van het gesticht vanaf de straat intact gebleven.

Het Raedthuys in Sint-Maartensdijk opende in 2010 zijn deuren als hotel-restaurant maar in de eerste helft van 2012 is er nieuwbouw gerealiseerd. In de nieuwbouw zijn vijf hotelkamers en een extra vergaderruimte ondergebracht waardoor het hotel nu onder meer beschikt over vijftien hotelkamers en zes hotelappartementen. Het kan voor een duurzame herontwikkeling dus nodig zijn om gebouwen toe te voegen, maar in sommige gevallen ook om elementen te slopen. Om de verdiepingen van het Stadhuismuseum van Zierikzee toegankelijk te maken voor mindervaliden moest er een lift worden toegevoegd in het gebouw. Dit is niet te realiseren zonder impact in het oorspronkelijke stadhuis, maar voor de lift is een plaats gekozen die het gebouw het minst heeft aangetast. Behoud staat voorop, maar dit kan niet zonder een nieuw perspectief.

Aandachtspunten

Bijzonder aandachtspunt bij de herbestemming van het voormalige stadhuis in Zierikzee dat is herbestemd tot museum was de klimaatinstallatie. Dit was in het bestaande raadhuis absoluut niet afgestemd op de conservering van kunstvoorwerpen. Er heerst nu een schommelend klimaatsysteem met klimaatzones. In de strenge zones, daar waar weinig schommeling plaatsvindt, worden de meest kwetsbare voorwerpen tentoongesteld. Ook het Tweede Gesticht in Veenhuizen is herbestemd tot museum. Er werd in het monumentale pand een verwarmingsinstallatie aangebracht, maar voor de meest kwetsbare objecten voldoet deze ruimte niet. In het Nationaal Gevangenismuseum staan daarom enkele geklimatiseerde vitrines.

Ook wat betreft het exterieur moet er een aandachtspunt benoemd worden betreffende de herbestemming van een voormalig (monumentaal) overheidsgebouw. Elders in dit dossier wordt gewezen op het gesloten karakter van de voormalige rechtbank van Utrecht. Achter deze monumentale gevel schuilt nu een wereld van verrassend design in onder andere hotel-restaurant De Rechtbank. Van Lint wijst in haar masterscriptie 'Het oude raadhuis: lust of last?' op een knelpunt van herbestemming van een gerechtsgebouw naar de detailhandel. Het realiseren van allerlei soorten winkels is bouwkundig mogelijk, maar kan maatschappelijke weerstand veroorzaken. Door bijvoorbeeld de reclame van een winkel op de gevel van het raadhuis. Ook moet gedacht worden aan de bestaande vensterindeling die vaak over een beperkte etalageruimte zal beschikken.