Naar de navigatie

Nieuwe functies

Welke nieuwe functie een kerk kan krijgen hangt grosso modo van vijf kernvragen af:

  • Welke functie past bij de monumentale waarden en bouwkundige karakteristieken van het gebouw
  • Wat vindt de (kerkelijke) gemeenschap passend
  • Wat staat de lokale overheid toe
  • Wat speelt er in de markt, waar is behoefte aan
    Welke functie biedt zicht op een sluitende exploitatie

In de publicatie Een toekomst voor kerken komt een aantal van deze aspecten aan bod.

Passend bij gebouw

Bij herbestemming van monumentale gebouwen bestaat bijna altijd een spanningsveld tussen het programma van eisen voor de nieuwe functie en behoud van de kernwaarden van het gebouw. Om die reden heeft een functie die dicht bij de oude functie ligt vaak de voorkeur. Functies waarvoor zoveel mogelijk vierkante meters gemaakt moeten worden, komen om die reden minder snel in aanmerking. Hetzelfde geldt voor een functie waarvoor de kerkzaal opgedeeld moet worden. Dus eerder een congresruimte dan ombouw naar appartementen. Al is de kwaliteit van het nieuwe ontwerp ook een veelbepalende factor. Een goed ontwerp kan ook een minder voor de hand liggende functie passend maken. En omgekeerd: een slecht ontwerp kan een prima functie laten detoneren.

Om gericht te kunnen zoeken naar een passende functie is een goed beeld nodig van de te behouden kwaliteiten en de bouwkundige mogelijkheden. Dit kan door een cultuur- en bouwhistorisch onderzoek uit te voeren. Soms is ook een oriëntatie op archeologische waarden nodig. Bouwkundig onderzoek geeft tot slot inzicht in het technische aanpassingsvermogen van het gebouw.

Uit respect voor

Over het algemeen worden commerciële functies, zoals kantoren en horeca minder passend gevonden als nieuwe functie. De kerkgemeenschap ziet het liefst dat de kerk in gebruik wordt genomen door een ander christelijk geloofsgenootschap. Als dat niet lukt, gaat de voorkeur uit naar sociaal-culturele functies, zoals een bibliotheek, hospice, gezondheidscentrum of museum. Ook in de samenleving bestaat een sterke voorkeur voor dit soort functies.

Zowel de Rooms-katholieke kerk als de Protestantse kerk in Nederland heeft een formeel standpunt geformuleerd over herbestemming. Deze standpunten zijn opgenomen in de publicatie Een toekomst voor kerken.

Formele ruimte voor herbestemming

Voor een functiewijziging is al snel een omgevingsvergunning nodig voor het bouwaspect en soms ook het monumentenaspect. Als er een archeologische rijksmonument in het geding is, komt er ook een monumentenvergunning bij kijken. Voor functiewijziging kan bovendien een ontheffing of aanpassing van het bestemmingsplan nodig zijn (omgevingsvergunning). Et cetera. Vrijwel altijd komt de gemeente in beeld omdat er vergunningen moeten worden aangevraagd.

Steeds meer gemeenten willen proactief meedenken in de afweging welke kerkgebouwen afgestoten worden en welke daarvan voor herbestemming in aanmerking komen. Zij kunnen dan tijdig de randvoorwaarden regelen. Bijvoorbeeld door het bestemmingsplan aan te passen en meer functies toe te staan. Door een wijzigingsbevoegdheid op te nemen. Of door instanties die een nieuw onderkomen zoeken, te matchen met het aanbod van leegstaande kerken.

Marktvraag

Linksom of rechtsom is deze factor allesbepalend. Een kerk kan uitermate geschikt zijn voor een culturele functie, maar goede bedoelingen stranden als deze sector net voorzien is van een gloednieuw cultureel centrum elders. Of als er door de bezuinigingen geen geld is. Omdat over het algemeen veel waarde wordt gehecht aan de maatschappelijke functie van de kerk, loont het de moeite om grondig te verkennen waar de omliggende wijk behoefte aan heeft. Een functie die de wijkstructuur versterkt, kan rekenen op draagvlak en een relatief korte procedure.

Sluitende exploitatie

In de publicatie Onderzoek herbestemming kerken en kerklocaties: een inventarisatie vanaf 1970 staat dat herbestemmingen tot kantoren vrijwel altijd rendeerden. Voor woningbouw gold dit ook, mits de huren/verkoopprijzen hoog genoeg waren. Dit zijn echter gegevens van vóór de economische crisis. Van de afgelopen jaren zijn onvoldoende gegevens beschikbaar. Maatschappelijke functies blijken de ene keer wel en de andere keer niet te renderen. Bepalend hier zijn de locatie van het kerkgebouw, keuze van de functie, het proces rond herbestemmen en creatieve oplossingen. Aandachtspunt vormt de dekking van de toekomstige onderhoudslasten.