Naar de navigatie

Plechelmus Daltonschool in voormalige ’t heilige Hart van Jezuskerk in Hengelo

De niet aflatende inzet van de schoolleiding en de verbeeldingskracht van het ontwerp liggen aan de basis van de transformatie van een verlaten kerk in Hengelo tot basisschool. Het idee iets bijzonders te kunnen realiseren, passend bij het gedachtegoed van het Daltononderwijs, won het uiteindelijk van meer gangbare alternatieven als uitbreiding of nieuwbouw op de bestaande locatie.

Aanleiding en opgave

Negen jaar lang is er gelobbyd voor behoud en gerekend, getekend en gewerkt aan de transformatie van de Kerk van het Heilige Hart van Jezus in Hengelo tot een basisschool. Begin deze eeuw werd duidelijk dat de kerk zijn functie zou verliezen door samenvoeging van meerdere parochies. In 2002 werd duidelijk dat de nabijgelegen Plechelmusschool bezig was met een opmars. Een paar jaar eerder was de school omgeschakeld op het Dalton-onderwijs en de leerlingenaantallen namen weer toe. Uitbreiding was nodig. Vanuit het nieuwe onderwijsconcept waren er bovendien functionele wensen. In het Daltononderwijs zijn bijvoorbeeld 'verwerkingsplaatsen' nodig, nisjes en kleine ruimtes waar groepjes leerlingen rustig kunnen werken. Daarnaast wilde de school ook een bredere betekenis hebben voor de buurt en hiervoor ruimtes beschikbaar kunnen stellen. Vrijwel direct viel het oog op de nabijgelegen kerk, een pseudobasiliek in de sfeer van de Bossche School. In eerste instantie kreeg de schoolleiding daar bij het schoolbestuur de handen niet voor op elkaar. Ook de gemeente was terughoudend. Enkele jaren later deed de schoolleiding een nieuwe poging. Het bestuur en later ook de gemeente besloten de mogelijkheden te verkennen. De verbeeldingskracht van het ontwerp werd ingezet om partijen op een lijn te brengen. Deze keer sloeg de vonk over en moest daarna het financiële plaatje nog kloppend worden gemaakt. Er moest een regeling worden getroffen met aannemer/ontwikkelaar die de kerk in eigendom had en er moest een evenwicht worden gevonden tussen de beschikbare budgetten en de functionele en esthetische wensen. In 2010 is de schoolleiding geëerd met de Gouden Piramide, de rijksprijs voor inspirerend opdrachtgeverschap. In 2009 ontving het transformatieproject al de VSB-prijs “religieus erfgoed op eigen benen”.

Aanpak

In 2004 werd architectenbureau LKSVDD gevraagd om voor de RK Daltonbasisschool St. Plechelmus een uitbreiding te ontwerpen voor het bestaande schoolgebouw aan de Wilbertstraat te Hengelo. De school bestond uit 5 lokalen, als gevolg van nieuwe impulsen door beleid en het nieuwe onderwijssysteem bleek een uitbreiding met 7 lokalen noodzakelijk. Naast de uitbreidingswens, moest ook de bestaande bebouwing ingrijpend worden gerenoveerd. Mede daarom had uitbreiding op de bestaande locatie van meet af aan niet de voorkeur De school was gesitueerd aan een klein kerkplein. In de nabijheid bevonden zich een leeg kerkgebouw, een klein verenigingsgebouw, diverse maatschappelijke instellingen gehuisvest in een aantal oude gebouwen, een peuterspeelzaal en een gymzaal. Hoewel het gebied wel een impuls kon gebruiken, zou uitbreiding van de school op de bestaande locatie mogelijke andere ontwikkelingen blokkeren. Tijdens de overleggen ontstond daarom het idee de school in de kerk onder te brengen. Dit idee was enkele jaren eerder reeds geopperd door de schoolleiding maar destijds niet gesteund door het schoolbestuur en de betreffende wethouder. Dankzij nieuwe inzichten gaf het schoolbestuur toestemming de mogelijkheden te verkennen. Architect Ronald Olthof ging aan de slag en tijdens de presentatie van het eerste idee raakten alle partijen enthousiast en werd opdracht gegeven de plannen verder uit te werken.

Ontwerp

 In het ontwerp is rekening gehouden met de kwaliteiten en schoonheid van het gebouw, de specifieke wensen van de school en de eisen van het bouwbesluit. De ruimtebehoefte van de nieuwe school was ca. 1.600 m2; het kerkgebouw had een vloeroppervlak van 850m2. Een aanvullende verdiepingsvloer geeft de school net voldoende ruimte. De structuur van het kerkgebouw is, doordat de kolommen 8 meter hart-op-hart zijn geplaatst, geen belemmering voor het onderbrengen van de lokalen in het gebouw.
LKSVDD architecten heeft voor het ontwerp het concept van een Boeddhatempel toegepast. Een gedachte waarbij de Boeddha zich een weg naar binnen heeft geworsteld en daar, ingeklemd door de bouwkundige tempel, zijn plek lijkt te hebben gevonden. Kerk en school blijven als gescheiden identiteiten herkenbaar. De school kent zijn eigen constructie die vrij gehouden is van de constructie van de kerk. Om het contrast tussen school en kerkgebouw scherp neer te zetten en visueel zichtbaar te maken is er voor de school qua vormgeving, kleurstelling en materialisatie gezocht naar een eigen identiteit die zich duidelijk onderscheidt van de zware detaillering van de kerk met robuuste materialisatie en gedempte kleurstelling. De school is minimalistisch, helder en licht. Zelfs in de kleuren van de verlichting wordt duidelijk gemaakt dat men met verschillende identiteiten te maken heeft. In de schoolvolumes wordt gebruik gemaakt van een helder werklicht, in de kerk is juist gekozen voor een sfeervolle en warme verlichting.
In het kerkgebouw zijn 2 volumes geplaatst. Deze zijn aan de buitenzijde helder wit (zicht vanuit de kerk), van binnen zijn ze echter kleurrijk oranje en groen, en dus passend bij de kinderwereld. Er is een derde volume ontworpen buiten de contouren van de bestaande kerk, maar wel ermee verbonden. Dit nieuwe gedeelte is direct gekoppeld met een gemeenschapsruimte en is afsluitbaar zodat het buiten schooltijden multifunctioneel kan worden ingezet. Rondom de kerk bevinden zich een drietal speelpleinen en een leertuin. Het kerkplein is door een laag hekwerk afgescheiden van het speelterrein en doet dienst als kiss-and-ride zone. Nog een mooi detail is dat de betonnen traptreden van het gebouw een overgang vormen tussen binnen en buiten, maar ook worden ingezet als tribune wanneer er bij mooi weer buiten les wordt gegeven.

Doordat het kerkgebouw geen monumentenstatus bezat, moest het gebouw aan alle nieuwbouweisen voldoen. Ook de onderwijsfunctie bracht nog een extra voorschriftenpakket mee, waaronder daglicht, akoestiek, toegankelijkheid, isolatie en ventilatie. Deze aandachtspunten zijn ingepast in de plannen. Er is zeer creatief omgesprongen met de daglichttoetreding. Hiervoor zijn in de buitengevel, naast de al aanwezige originele raamopeningen, nieuwe openingen aangebracht, deze zijn duidelijk herkenbaar omdat ze gemarkeerd worden door prefab stalen kaders. Het glas in lood op de verdieping is vervangen door helder glas, (overigens is een deel van het glas in lood zichtbaar teruggekomen in de nieuwe kaders voor de kozijnen). Op het platte dak van de zijbeuken is gewerkt met lichtstraten. In de lichtstraten zijn zogeheten baffles opgehangen die enerzijds zorgen voor akoestische absorptie en anderzijds het daglicht filteren. Ten behoeve van de akoestiek is er gewerkt met systeemplafonds in lokalen en werkruimtes en zijn geperforeerde gipsplaten aangebracht in de buitenwanden van de volumes, om het geluid in de kerk te absorberen. Er is een lift geplaatst die alle lagen van de school met elkaar verbind. Het geheel is geïsoleerd en er is een volledig gebalanceerd ventilatiesysteem aangebracht.

Financiering

Bouwkosten en realisatiekosten: € 3.465.200,- incl. post onvoorzien € 101.200,00. 

In eerst instantie was er sprake van bijbouw op de oude locatie, later is met het schoolbestuur ook nieuwbouw op de oude locatie besproken als alternatief. Op verzoek van de schoolleiding is uiteindelijk ook onderzocht of inpassing in het kerkgebouw (financieel) haalbaar was. Om een inschatting te maken van de kosten voor de aanpassing van het voormalige kerkgebouw is in eerste instantie de eigenaar van de kerk, tevens aannemer, verzocht om een prijsopgave. Deze prijs lag te hoog, waarna er een bezuinigingsronde in overleg met architect, bouwkundige, schoolbestuur en aannemer is toegepast. Daarna is met het schoolbestuur onderhandeld over een eigen bijdrage. Nadat ook de gemeente een extra bijdrage beschikbaar had gesteld, kon de aannemingsovereenkomst verder worden uitgewerkt en de bouwvergunning worden aangevraagd.

Het schoolbestuur was financieel verantwoordelijk voor de inrichting. De prijzen die gewonnen zijn waren een mooie aanvulling op het al gereserveerde budget.

Een belangrijk punt in het proces vormde de onderhandelingen met eigenaar/aannemer. Deze had de kerk gekocht en wilde er na sloop van het kerkgebouw woningen realiseren. De gemeente en aannemer kwamen uiteindelijk tot een deal. De aannemer verbouwt de kerk en na oplevering vindt er een uitruil plaats: de gemeente wordt eigenaar van de kerk, en de aannemer krijgt in ruil de oude school.

Leerpunten

De verbeeldingskracht van een eerste ontwerp heeft een belangrijke rol gespeeld in het enthousiasmeren van de verschillende betrokkenen. 

Een andere succesfactor vormde de synergie tussen de schoolleiding en de architect. Hun samenwerking werd gekenschetst door inzet, enthousiasme, doorzettingsvermogen en de bereidheid om ongeplaveide paden te bewandelen. Hierdoor werden ook anderen, zoals gemeente en aannemer (eigenaar van het kerkgebouw) enthousiast en gemotiveerd.

Meer informatie

Deze projectbeschrijving maakt deel uit van een analyse best practices van 10 herbestemmingsprojecten uitgevoerd door BNA Onderzoek met focus op de rol van de ontwerper.

  • Anneke Kuipers, directeur R.K. Daltonschool St. Plechelmus, 074-2916271
  • Gemeente Hengelo, Mevr. M. Hidders (beleidsmedewerker Onderwijshuisvesting), 074-2459876
  • Ronald Olthof, Leijh, Kappelhoff, Seckel, van den Dobbelsteen architecten, 074-2435555