Naar de navigatie

Villa Jongerius, Utrecht

Villa Jongerius, gelegen vlakbij de Jaarbeurs aan het Merwedekanaal in Utrecht, is in 1937 naar alle waarschijnlijkheid ontworpen en gebouwd door toenmalig bewoner Jan Jongerius (1888-1941). In 2000 staat de opvallende villa er verlaten en vervallen bij. De Stichting Vrienden van het Jongeriuscomplex koopt de villa aan en restaureert haar. Nu is de villa te huur voor evenementen, vergaderingen, recepties, diners etc.

Achtergrond

Jan Jongerius, bouwer van Villa Jongerius, is geboren in een katholieke hoveniersfamilie. Jan groeit uit tot succesvol en kleurrijk ondernemer: vervoerder, bouwer van carrosserieën en bedrijfswagens, bezitter van Texaco benzinestations door het hele land, en vanaf 1935 was hij de grootste Ford-dealer van Nederland. Op het terrein van het voormalige hoveniersbedrijf bouwde Jan Jongerius fabriekshallen en in 1936 kwam een nieuw modern kantoorgebouw gereed. Voor zichzelf en zijn gezin (vrouw Heinnie en tien kinderen) bouwde hij een uiterst moderne villa in rood en wit in een architectuurstijl die een combinatie was van modernisme en art deco. Een betonnen pergola verbond villa en kantoor. Kantoorgebouw en villa vormden samen met de tuin één ensemble: het stralende decor van het succes van Jan Jongerius en zijn bedrijf.

Als de succesvolle ondernemer in 1941 op 52-jarige leeftijd overlijdt, nemen twee van zijn broers de leiding in het bedrijf over. Na een aantal succesvolle jaren gaat de financiële situatie van de onderneming achteruit totdat begin 1955 het faillissement wordt uitgesproken. Kort daarna krijgt het ministerie van Defensie grond en opstallen in handen. De villa wordt in de daaropvolgende jaren gebruikt als woonhuis, kantoor, als tandartspraktijk en als onderkomen voor de Militaire Inlichtingendienst. Er komt een groot hek omheen en ongevraagd komt niemand erin. Langzaam maar zeker neemt het achterstallig onderhoud toe en treedt het verval in. Wel neemt de gemeente Utrecht de villa op in haar Monumenten Inventarisatie Project en draagt het gebouw met tuin en kantoor voor voor de Rijksmonumentenlijst. In 2000 wordt de villa inderdaad Rijksmonument. Het voorstel om tuin en kantoor ook mee te nemen wordt dan niet gehonoreerd.

Opgave

Op zoek naar huisvesting voor hun architectenbureau FBW, raken architecten Antoni Folkers en Belinda van Buiten rond 2000 gefascineerd door de opvallende villa die verlaten en vervallen aan het Merwedekanaal ligt. Zij vragen stagiair Peter Maarten Bakker een studie te maken naar het mogelijk hergebruik van het complex van villa, kantoor en tuin en presenteren in 2005 de studie bij de gemeente Utrecht. De gemeente is ondertussen in onderhandeling met Defensie over de koop van het defensieterrein met de bedoeling er een groot woningbouwprogramma te realiseren, waarin de villa als rijksmonument ingepast zou kunnen worden. Kantoor en tuin zijn echter vogelvrij. Belinda van Buiten zoekt daarop de publiciteit en vraagt in een krantenartikel aandacht voor behoud van het ensemble. Op dat artikel reageren twee kleinkinderen van Jan Jongerius: Bernadette Jongerius en Willem ter Steege. Samen met Antoni en Belinda besluiten zij de Stichting Vrienden van het Jongerius Complex op te richten met als doel het behoud en de herbestemming van het hele complex.

Aanpak

De Stichting dient een aanvraag in bij de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed om ook tuin en kantoor op de monumentenlijst te plaatsen, zodat het complex als geheel behouden kan blijven. In afwachting van een reactie van het Rijk, wordt ook de gemeentelijke monumentenstatus aangevraagd en verkregen. De Stichting wil graag zelf de villa, tuin en kantoor in bezit krijgen om haar weer zoveel mogelijk in oorspronkelijke staat terug te brengen. De gemeente Utrecht staat hier welwillend tegenover. Als Villa Jongerius in 2008 de kans krijgt mee te doen aan het AVRO-programma Restauratie, met de kans om 1 miljoen euro restauratiegeld te verdienen, wordt versneld de overdracht van de villa aan de Stichting in gang gezet: deelnemers aan het programma moeten namelijk eigenaar zijn van het monument. Hoewel Villa Jongerius niet in de finale komt, heeft het programma ertoe bijgedragen dat de villa eigendom wordt van de stichting, er veel naamsbekendheid en goodwill wordt gecreëerd en de restauratie op de agenda staat. Daartoe wisselt Antoni van rol, hij stapt uit het bestuur van de stichting en FBW aanvaardt de opdracht voor de restauratie en herbestemming van de villa. Voor die restauratie moeten fondsen worden geworven.

De gemeente Utrecht stelt als eerste ISV-gelden (Investeringsfonds Stedelijke Vernieuwing) ter beschikking voor de restauratie, en ondertussen gaan Belinda van Buiten van FBW en Willem ter Steege, kleinzoon van Jan Jongerius en inmiddels directeur/adviseur bij de stichting, achter andere mogelijke subsidies aan. Samen met FBW haalt  de Stichting subsidie vanuit het Parelfonds van de provincie Utrecht binnen en Belinda weet de subsidie uit het Europees Fonds voor Regionale Ontwikkeling de kant van Jongerius op te krijgen. ‘We hadden dit project geen twee jaar later moeten starten’, vertelt ter Steege, ‘dan was dat nooit meer gelukt, er is tegenwoordig nauwelijks subsidie meer beschikbaar.’ De restauratie heeft hem heel wat slapeloze nachten gekost: ‘Omdat we met zoveel publiek geld startten, moesten we Europees aanbesteden. Na de eerste schifting bleven er drie aanbieders over. De laagste prijs bepaalt dan de uiteindelijke keuze. Daar is wat voor te zeggen, want het gaat om publiek geld, maar de prijs is voor mij niet de enige bepalende factor, er moet zeker ook een klik zijn met het bouwteam waar je een lange intensieve samenwerking mee aan moet gaan.’

De restauratie van Villa Jongerius wordt getroffen door narigheid: de constructie van de villa blijkt op een aantal punten veel zwakker dan aanvankelijk was ingeschat. Bovendien gaat de aannemer failliet en ligt de restauratie een tijd stil. Wat een jaar zou moeten duren, duurt uiteindelijk ruim drie jaar. ‘We hadden als stichting geregeld liquiditeitsproblemen, maar door onder andere leningen van de familie werden we telkens weer uit de brand geholpen.’ Begin januari 2013 is de restauratie en inrichting afgerond. Het interieur van het gerestaureerde pand heeft weer de oorspronkelijke kleuren, lambriseringen, glas-in-loodramen en de portretten van Jan en Heinnie Jongerius hangen boven in de hal, op hun oude vertrouwde plek. Schoorvoetend wordt gestart met de exploitatie van Villa Jongerius die de familie zelf ter hand neemt en die - zo blijkt al snel - boven verwachting loopt. De prachtige ruimtes zijn te huur voor besloten partijen en groepen, en daarnaast organiseren de programmeurs van “Jongerius Live” regelmatig muziekuitvoeringen op de zondagmiddag. ‘We hadden Villa Jongerius ook kunnen verpachten, maar er moet nog zoveel gedaan worden. We zitten nog midden in het proces van de restauratie van tuin en kantoor, en dan moet je de regie als stichting wel zelf in handen houden.’

Vervolg

De gemeente Utrecht is nog niet begonnen met de geplande woningbouw op het voormalige defensieterrein: het eerder ontwikkelde stedenbouwkundige plan past in deze tijd van crisis in de bouw financieel niet meer en is van tafel. ‘Er is nog niets gebeurd en dat is een tegenvaller’, zegt Ter Steege. Het Jongerius-complex zou in dat plan ook een buurtfunctie krijgen en als opvallende “trekker” van de wijk gaan fungeren, maar vooralsnog ligt alles stil. Ter Steege hoopt dat de stichting te zijner tijd mag blijven meepraten als er nieuwe plannen voor woningbouw komen. ‘De gemeente onderhandelt nog met het Rijk over de aankoop van de grond. Ook stichting Vrienden van het Jongeriuscomplex bezit alleen de gebouwen. De grond is op dit moment nog steeds van de Staat.’

Nu de restauratie van de villa voltooid is en de exploitatie goed op gang komt, hoopt Willem ter Steege aan de slag te kunnen met het kantoorgebouw. ‘Ook daarvoor hebben we een verplichting tot restauratie, maar zolang de wijk nog niet ontwikkeld wordt, willen we het kantoorgebouw na enige noodzakelijke aanpassingen graag al tijdelijk in gebruik nemen in de huidige, ruwe vorm. Dan zal deze hoek van de stad alvast gaan leven en dat zal een positieve boost geven aan de plek en aan de exploitatiemogelijkheden van het complex.’ Want dat Villa Jongerius voor velen nog een begrip is in Utrecht werd wel duidelijk tijdens het Open Huis in mei 2013 toen er meer dan 1200 bezoekers langskwamen van wie velen nog herinneringen hadden aan of gewerkt hadden bij het bedrijf van Jan Jongerius.

Financiering

Financiering is verkregen via subsidies van het Investeringsfonds Stedelijke Vernieuwing, het Parelfonds van de provincie Utrecht en het Europees Fonds voor Regionale Vernieuwing, via leningen en familiekapitaal.

Succesfactor

De Stichting heeft samen met FBW door middel van haar inzet veel draagvlak op alle niveaus weten te creëren: bij gemeente, provincie, overheid en private partijen. Daardoor heeft zij fondsen weten te verwerven waarmee de restauratie kon worden gerealiseerd. Dit konden zij bereiken door ongelooflijk vasthoudend te zijn en nooit, door welke tegenslag dan ook, op te geven.

Meer informatie