Naar de navigatie

Eigendom en verkoop

Verder na functieverlies

Wanneer bijvoorbeeld een gemeentehuis zijn functie verliest als gevolg van een gemeentelijke herindeling en dit voormalige bestuursgebouw wordt herbestemd tot Stadsmuseum, zoals naar het voorbeeld in Zierikzee, treedt er geen verandering van eigenaar op. Ook een (lastige) verkoopperiode blijft buiten beeld. Met name in de casuïstiek van de gevangenissen kan dit proces in veel gevallen niet ontlopen worden.

Essentieel in processen van afstoot en herontwikkeling blijkt telkens de mate waarin succesvolle samenwerking tussen rijk en gemeente plaatsvindt, stelt Arens in zijn artikel 'Renaissance de la prison; of een nieuw leven voor een oude gevangenis' (2012). Het bewijs hebben we gevonden in het cultuurhistorische dorp Veenhuizen. Begin jaren '90 zijn de eerste pogingen al ondernomen om de achteruitgang te stoppen. Pas in 2000, wanneer het rijk, de gemeente Noorderveld en de provincie Drenthe daarvoor gaan samenwerken, komt de eerste aanzet voor het tot staan brengen van de verloedering op gang. Waarna in 2005 het eerste grote project geopend is, het Nationaal Gevangenismuseum.

Langdurige processen

Het belangrijkste is een verkoop waarbij de herontwikkeling voor rekening en risico van de markt plaatsvindt. Zeker in de huidige markt is dat laatste essentieel. Arens benadrukt dat door in een vroeg stadium gemeente en Rijk op één lijn te krijgen over de kaders voor herontwikkeling, er voor investeerders meer mogelijkheden zijn om breed gedragen voorstellen te doen. Toen het kantongerecht in Apeldoorn zijn functie verloor in 2003 kocht de gemeente het pand om het niet ten prooi te laten vallen aan een in haar ogen verkeerde bestemming. De Woonmensen bracht het laagste bod uit op het pand, maar kwam met het mooiste plan. Het Oude Kantongerecht is sinds 2007 in gebruik als restaurant. Op de verdieping zijn voor negen kamers voor licht-verstandelijk gehandicapten gerealiseerd, zij werken in het restaurant. Toch neemt ook geregeld de verkoop een hoop tijd in beslag en blijkt een belangrijk recept de weg van geleidelijkheid: "Pas als leegstand écht een feit is, urgentie in het spel is, komen maatschappelijke krachten op gang" (Arens et al, 2012: 44). Sinds 2003 stond het voormalige gevangeniscomplex in Hoorn leeg. In december 2009 werd het officiële startsein pas gegeven voor de herbestemming van het Oostereiland. Waarna in 2011 de eerste nieuwe gebruikers de voormalige gevangenis in gebruik konden nemen.

Match tussen functie en locatie

Belangrijk is natuurlijk ook de match tussen functie en locatie. De locatie van het voormalige gemeentehuis van Nieuw-Ginniken, aan het plein en aan de rand van het bos, bracht de projectontwikkelaar op het idee er wonen voor ouderen met een dikke portemonnee te realiseren. Het voormalige gemeentehuis huisvest nu dan ook chique appartementen. Van Capellen stelt voor, in het kader van de voor herbestemming in aanmerking komende historische gevangenissen, dat er landelijk moet worden gekeken naar de locatie van de gevangenissen en dat daarbij een match moet worden gemaakt met de (landelijke) behoefte aan nieuwe functies en voorzieningen (2012: 35).

Denk ook aan rol in keuze voor afstoten of voor het Rijk behouden, vult Van Capellen aan (2012: 35). Hierop aansluitend een deel van het verhaal over Librije's Hotel & Librije's Zusje in Zwolle: Jonnie en Therèse Boer, eigenaars van restaurant De Librije op loopafstand van de voormalige gevangenis in Zwolle, zijn destijds door de gemeente benaderd. In 2001 begonnen zij met de plannen voor de uitbouw van De Librije, maar door alle bezwaren ging dat niet door. Wel kwam de gemeente met de vraag of zij iets zagen in de leegstaande gevangenis. Zodoende werd het monumentale pand door de Rijksgebouwendienst verkocht aan de gemeente Zwolle en door de wethouder met één krabbel weer doorverkocht aan Jonnie en Therèse Boer.

Juiste partij

Naast de match tussen functie en locatie is ook een match met de juiste partij belangrijk. Tijdens de periode van tijdelijk gebruik werd het traject van herontwikkeling van het Arresthuis in Roermond gestart. Er werd lang gediscussieerd over het uitgangspunt maar toen Van der Valk in beeld kwam is het proces in een stroomversnelling geraakt (van Capellen, 2012: 15). Een gevalletje 'de goede partij op de goede plek'.