Naar de navigatie

Graansilo's, Amsterdam

De bakstenen en betonnen graansilo's, op een strekdam in het IJ, zijn bijzondere bouwwerken. In 1995 bepaalde de gemeente Amsterdam dat beide silo's behouden moesten blijven. De voormalige opslagplaatsen voor graan zijn getransformeerd tot woningen.

Historische achtergrond

De rijksmonumentale bakstenen graansilo werd in 1897 gebouwd in opdracht van de koopman Korthals Altes naar ontwerp van de architecten J.F. Klinkhamer en A.L. van Gendt. Geheel in de geest van die tijd creëerden zij een industrieel paleis, waarin het belang van de graanhandel zo rijk mogelijk werd uitgedrukt. Een industrieel monument als kathedraal van zijn Tijd en een graanburcht, die in de filosofie van die tijd ook deel uitmaakte van 'de stelling van Amsterdam'.

Opgave

Tot 1987 worden zowel de bakstenen als de betonnen silo nog gebruikt voor de opslag van graan. Daarna wordt alleen nog de portierswoning bewoond en wordt een deel van de betonnen silo voor opslag gebruikt door een metaalbedrijf. In mei 1989 worden beide silo’s gekraakt. De gemeente, die niet over voldoende middelen beschikt om de silo’s te kopen, besluit de beide graansilo’s te ‘stallen’ bij de projectontwikkelaar Mabon die het plan heeft de silo’s te slopen om nieuwbouw te laten herrijzen op die plek.

In 1989 wordt de BOM (Buurt Ontwikkelings Maatschappij) opgericht.  De BOM  had als doel om de aangrenzende buurten  te laten mee profiteren van de ij-oeverontwikkeling en wilden perse de silo’s niet slopen. Dat was ook het doel van de krakers die in de Silo zaten.  De Bom stelden voor om een haalbaarheidsonderzoek te ontwikkelen voor de graansilo’s.  Als in 1992 de stenen silo als rijksmonument wordt aangewezen verzoekt de BOM de gemeente om haar een grondaanbieding te doen voor de silo. In datzelfde jaar wordt het door de BOM opgerichte projectbureau De Realiteit geopend, die onder leiding van wethouder Jan Schaefer het haalbaarheidsonderzoek gaat uitvoeren. De gemeente kon alleen geen subsidie aan het project  geven en het plan tot behoud van de silo,s moest zichzelf zien te dragen.

Aanpak

In samenwerking met De Realiteit maakt van Stigt een plan voor zowel de stenen silo als de betonnen silo. Dit plan wordt in december 1992 gepresenteerd. De BOM besluit de opbrengst van het haalbaarheidsonderzoek te bestemmen voor buurtvoorzieningen; o.a. een buurtbus voor ouderen, huiskamerproject, 2 fjordenpaarden voor de kinderboerderij etc.
Uit het onderzoek blijkt verder dat het plan uitgevoerd kan worden zonder subsidie van de overheid.  Maar de rijksbouwmeester Tjeerd Dijkstra vindt behoud van de betonnen silo ongewenst. Het plan stagneert.

Pas in 1995 wordt een programma van eisen samengesteld door de gemeente. Daarin wordt bepaald dat beide silo’s behouden moeten blijven en dat op de kop van de strekdam nog een woningbouwproject moet komen, waar een meervoudige opdracht voor wordt uitgeschreven. Gekozen wordt voor MVRDV, en er wordt er in diezelfde tijd een samenwerkingsovereenkomst gesloten met met Rabo Vastgoed en Y-Grain. Voor de bouw van de sociale huurwoningen wordt de Principaal uitgenodigd. In de loop van dat jaar werkt van Stigt een nieuw plan uit voor de huurwoningen in de betonnen silo en brengt hij verbeteringen aan in het plan van de stenen silo. Uiteindelijk wordt eind 1997 begonnen met de verbouwing van de beide silo’s.

Ontwerp

Met respect voor de monumentale status wordt het uiterlijk van de stenen silo in het verbouwplan zo minimaal mogelijk veranderd. De wijzigingen komt voort uit de functiewijziging en sluiten ook qua structuur aan bij de functionalistische traditie waarmee het gebouw gerealiseerd is. De smalle maar hoge ramen van de woningen passen op een vanzelfsprekende manier in de structuur van de bakstenen gevel; ze liggen geheel binnen de zgn kaarvelden; de verzwaarde gemetselde penanten lopen ononderbroken door.

Bij de betonnen silo wilde van Stigt de structuur laten zien. Je rijdt er, vanaf het Centraal Station komend recht op af. Je kijkt in die trechters, je ziet de hele gangstructuur en de verticale schachten. Beneden is de hele betonnen draagstructuur zichtbaar gelaten en is de hele onderbouw transparant gemaakt. Architectonisch was de uitdaging om nieuwe functies te koppelen aan een karakteristieke bouw. de structuur van de gebouwen bleek zicht te lenen voor een combinatie van woon- en bedrijfsruimten. De Graansilo's bieden na hun herbestemming niet alleen ruimte aan bewoners, maar ook aan kleinschalige bedrijven: in totaal is er 6000 m2. van de beschikbare 20.000 m2. bestemd voor werkruimten. In totaal worden in de betonnen silo 78 sociale huurwoningen en 11 vrije sector woningen gerealiseerd. In de stenen silo 92 vrije sector woningen in ca. 30 verschillende woning types. Op de begane grond en op de eerste verdieping zijn 42 bedrijfsruimten (met oppervlakten vanaf 50 m2.) gesitueerd met individuele ingangen aan de straat of aan de droogloop aan de IJ-zijde.

Ook deze werkruimten kunnen met de woonruimten worden gecombineerd. Zo is in het project een grote menging van wonen en werken gecreëerd met een permanente uitstraling naar de straat door de individuele ingangen, de kleine units en de soort gebruikers; gedacht is vooral aan ontwerpbureaus, bedrijfjes in de lichte industrie, dienstverlening enz. Specifiek aandachtspunt: hoogwaardige afwerking voor duurzaamheden.

De woon- en werkruimtes die in de Graansilo's zijn gemaakt dragen binnen duidelijk de sporen van het verleden. Zo zijn de muren, ook de binnenmuren, in de meeste gevallen veertig centimeter tot een meter dik. Het meest pregnant komt het verleden nog wel tot uiting in de studiowoningen in het betonnen silogebouw en de woningen op de eerste tot en met de vierde verdieping in het stenen silogebouw. De silokokers die zich hier bevonden hadden een afmeting van 3,8 meter in het vierkant, de muren blijven dit patroon volgen. Grotere kamers en verschillende woningtypes zijn verkregen door muren tussen twee of meer silokokers weg te breken.

Parkeergarage: De zware draagstructuur van de silo’s maakte het onmogelijk om de in het bestemmingsplan vereiste 250 parkeerplaatsen onder de gebouwen op te lossen. Omdat het maaiveld vanwege de smalle strekdam geen uitkomst bood, is gekozen voor twee ondergrondse parkeergarages met een uniek computer gestuurd mechanisch parkeersysteem, waarbij slechts vier kleine glazen lifthuisjes beslag leggen op de ruimte bovengronds.

Financiën

In basis integrale aanpak en verantwoording; zelf ontwikkelen om de gebouwen te behouden. Over de grondprijs is nog lang gesteggeld, uiteindelijk is die met een batig saldo voor de gemeente van bijna €2 miljoen afgesloten, en dat terwijl het project in de boeken als verliesgevend stond. De Graansilo,s was het eerste project ( 1995) waar een buurt van 100% huurwoningen naar een deel koopsector accepteerde. Hierdoor was het ook mogelijk om de silo,s voor sloop te behoeden. Doordat er in de voorfase van het project een bouwteam met Aannemer de Nijs gevormd werd kon er vooraf een garantie over de bouwkosten en integrale planning en uitvoering worden gegeven. Doordat er  binnen het investeringsbudget van €900m2 is gebleven, en door de kosten van de ingrepen zo laag mogelijk te  gehouden, zijn de units voor de doelgroep kunstenaars en ondernemers uit de buurt betaalbaar gebleven.

Leerpunten

De hele verbouwing is uiteindelijk zonder enige vorm van subsidie uitgevoerd. Zelfs zonder monumentensubsidies is het waard om dit soort gebouwen te behouden en een nieuwe bestemming te geven. De lange adem die nodig is geweest om anderen te overtuigen dat dit soort gebouwen niet afgebroken behoeven te worden heeft ons gesterkt in de visie op herbestemming van ons cultureel maatschappelijk erfgoed.
De aannemer gaf aan dat bij dit soort herbestemmingsprojecten een zo vroeg mogelijke samenwerking met de architect absoluut tot meerwaarde leidt voor de realisatie en budgetbewaking.

Bijzonderheden

De vrije ligging op de strekdam levert niet alleen een magnifiek uitzicht op, maar maakt de woningen en werkruimten ook kwetsbaar voor regen en wind. Daarom is gekozen voor zeer goed "gesloten" gevels (hoewel de ramen natuurlijk open kunnen) en een warmte-terugwinning door verse inblaaslucht (gescheiden) voor te verwarmen met de lucht die afgezogen wordt

De voornaamste reden voor de jury om de herbestemming van de Graansilo's te bekronen met de Prijs voor "Duurzaam Bouwen 1995" van de Gemeente Amsterdam, was misschien wel dat het stenen silogebouw zoveel mogelijk intact is gebleven. Bijvoorbeeld: het bakken van de naar schatting vier miljoen stenen die in de oudste silo zijn verwerkt, zou bij vergelijkbare nieuwbouw een half miljoen kubieke meter gas kosten. Energie die nu bespaart wordt. Ook de geluidsisolatie voldoet aan de eisen van de toekomst. Zo zijn alle vloeren, die in de silo's de functie van de muurankers overnemen, zwevend. Bovendien zijn alle woningen en werkruimtes voorzien van vloerverwarming die, net als de warmwatervoorzieningen, zijn energie ontleent aan een centrale installatie met warmtekracht- koppeling. En om de duurzaamheid compleet te maken is alle aandacht besteed aan de veiligheid. Zo zijn de ruime entrees en trappenhuizen goed verlicht en beschikken de woningen in de vrije sector zelfs over een video-installatie die laat zien wie er zich bij de deur meldt.

Meer informatie